Cột trống trên bảng thống kê: phần bóng chuyền Việt Nam chưa từng đếm

Đêm thứ ba vòng chung kết giải bóng chuyền vô địch quốc gia, chiếc máy tính bảng đặt cạnh bàn trọng tài sáng lên một dòng trắng. Cột "tỉ lệ đỡ bóng hoàn hảo" bỏ trống. Người thống kê — một cô gái trẻ, tay còn run vì lạnh điều hòa — ngồi im rất lâu, rồi gõ vào ô đó hai chữ: N/A.

Cô không biết ghi thế nào. Libero của đội chủ nhà vừa cứu ba quả bóng trong bốn pha liên tiếp, bằng cẳng tay, bằng mu bàn tay, có quả bằng cả ngực khi người đã đổ hẳn về phía sau. Bóng lên, setter xoay người, pha tấn công sống. Nhưng trong hệ thống, đường bóng ấy chỉ được xếp vào loại "chấp nhận được", và loại ấy không có cột.

Tôi ngồi ở hàng ghế thứ bảy, đủ xa để nghe tiếng giày cao su rít trên mặt sàn, đủ gần để thấy cô gái cắn bút. Đứng giữa đường chạy và khán đài đủ lâu, tôi biết một kỷ lục không thuộc về một mình — và một bảng thống kê cũng vậy.

Bóng chuyền Việt Nam không thiếu dữ liệu. Nó thiếu người được trả tiền để ghi lại những dữ liệu không ai yêu cầu.

Mười năm trở lại đây, sân khấu của môn thể thao này đã khác hẳn. Giải vô địch quốc gia có nhà tài trợ đứng sau, có truyền hình trực tiếp, có khán giả mua vé và ngồi kín khán đài ở những trận bán kết. Đội tuyển nữ ra đấu trường châu lục đều đặn hơn, có cầu thủ xuất ngoại như Trần Thị Thanh Thúy sang Nhật Bản thi đấu, có những cái tên như Nguyễn Thị Bích Tuyền trở thành lý do để người ta bật tivi lúc tám giờ tối. Khi truyền hình bắt đầu chạy các ô thống kê nhỏ xíu ở góc màn hình, khán giả Việt Nam bắt đầu đặt những câu hỏi của người đã có dữ liệu.

Nhưng hạ tầng thì đi sau, và đi chậm. Ở phần lớn nhà thi đấu trong nước, một trận đấu có một người thống kê, cùng lắm là hai. Họ bấm máy tính bảng bằng một tay, tay kia giữ tờ giấy ghi chú. Họ phải theo kịp một pha bóng có thể kéo dài ba mươi giây, bảy lần chạm, và không được phép lệch nhịp. Hệ thống thống kê mà FIVB dùng cho các giải quốc tế lớn cần nhiều người, nhiều máy quay, nhiều tháng tập huấn. Chúng ta chưa có đủ. Và vì chưa có đủ, chúng ta chọn ghi những gì dễ ghi nhất: ai đập bóng, ai ghi điểm, ai chắn bóng thành công, ai phát bóng hỏng.

Phần còn lại — phần lớn hơn — rơi vào khoảng trắng. Và khoảng trắng, theo một thói quen rất người, chúng ta lấp bằng cảm tính. Người ta khen một cầu thủ vì một pha bóng hay được phát lại ba lần, chê một cầu thủ vì một pha bóng hỏng được phát lại năm lần. Ký ức truyền hình thay cho dữ liệu, và ký ức truyền hình thì luôn thiên vị người ghi điểm.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn mọi bảng biểu.

Một pha bóng chuyền có ba lần chạm được phép. Lần thứ nhất là đỡ phát. Lần thứ hai là chuyền. Lần thứ ba là tấn công. Bảng thống kê ghi lần thứ ba rất kỹ, ghi lần thứ nhất ở mức trung bình, và gần như bỏ qua lần thứ hai. Nhưng lần thứ hai mới là nơi trận đấu được quyết định.

Hãy tưởng tượng một setter như Đoàn Thị Lâm Oanh đứng ở vị trí số 2, nhận một đường bóng thấp, cách lưới bốn mét, hơi lệch về phía trái. Trong hệ thống, đó là một đường đỡ trung bình, không có gì để nói. Nhưng cô ấy có ba lựa chọn: chuyền cho chủ công ở vị trí 4 bằng một đường bóng cao, chậm, an toàn; chuyền nhanh cho phụ công giữa, chấp nhận rủi ro; hoặc đẩy bóng ra sau cho oppo đánh từ vị trí số 1, nơi hàng chắn đối phương chưa kịp khép. Lựa chọn nào cũng đúng về mặt kỹ thuật. Nhưng chỉ một lựa chọn là đúng với trận đấu cụ thể này, với hàng chắn cụ thể kia, với thể lực của đồng đội ở phút thứ ba mươi của set thứ tư.

Không có cột nào ghi "quyết định đúng". Chỉ có cột "kiến tạo thành công", và cột ấy hỏi đúng một câu: đồng đội có ghi điểm hay không. Nếu đồng đội đập bóng ra ngoài, một quyết định đúng trở thành một ô số sai. Nếu đồng đội đập bóng chạm tay chắn rồi bóng bay ra ngoài, quyết định ấy lại thành đúng. Cùng một pha chuyền, hai số phận khác nhau, tùy vào người ở đầu bên kia tấm lưới.

Tôi từng ngồi bốn đêm liền xem lại băng ghi hình chỉ để hiểu một chuyện tương tự ở một môn khác. Kết luận tôi rút ra khi ấy vẫn đúng ở đây: thống kê đo được kết quả, không đo được lựa chọn. Và trong bóng chuyền, lựa chọn xảy ra trước kết quả khoảng một phần tư giây.

Rồi đến libero. Một người như Nguyễn Thị Kim Liên chơi cả trận mà không ghi được một điểm tấn công nào, không có cột điểm số để khoe, không có pha bóng nào đủ dài để lên bản tin. Giá trị của cô nằm ở những đường bóng mà nếu không có, trận đấu sẽ sụp trước khi khán giả kịp hiểu vì sao nó sụp. Có một chỉ số gọi là tỉ lệ đỡ bóng hoàn hảo — bóng phải lên đúng vị trí, đúng độ cao, đủ để setter chạy bài. Nhưng tiêu chuẩn "hoàn hảo" ấy được xây cho những giải đấu có setter chạy bài nhanh ở tốc độ cao, nơi một đường bóng lệch nửa mét là lệch cả hệ thống. Với bóng chuyền nữ Việt Nam, một đường bóng chưa hoàn hảo nhưng chơi được lại là chuyện sống còn hằng ngày. Và "chơi được" không có cột.

Điều tương tự xảy ra với chắn bóng. Thống kê ghi "chắn bóng thành công" — bóng chết ngay bên phần sân đối phương, trọng tài thổi còi, khán đài vỗ tay. Nhưng phần lớn giá trị của một phụ công như Lê Thanh Thúy không nằm ở đó. Nó nằm ở lần chạm tay làm bóng đổi hướng, chậm lại, rơi vào vùng mà hàng phòng thủ phía sau đã chờ sẵn. Bóng không chết. Nhưng ý đồ tấn công của đối phương đã chết. Trong bảng thống kê, đó là một ô trống. Trên sân, đó là ba điểm cách biệt sau bốn pha bóng.

Và còn thứ này nữa, thứ tôi cho là dữ liệu quan trọng nhất của bóng chuyền Việt Nam và cũng ít được ghi lại nhất: khối lượng. Một oppo như Nguyễn Thị Bích Tuyền có thể nhận ba mươi đến bốn mươi đường bóng tấn công trong một trận. Bốn mươi đường bóng ấy không nói lên điều gì nếu thiếu cột bên cạnh: trong số đó bao nhiêu đường đến trong tình huống bóng hai, tức là bóng đỡ hỏng và cô ấy phải đánh từ ngoài lưới, trước hàng chắn hai người đã khép kín. Tỉ lệ thành công sẽ tụt. Người xem sẽ nói cô ấy đánh kém. Không ai ghi rằng trong bốn mươi quả bóng ấy, có hai mươi lăm quả là bóng rác do người khác tạo ra.

Một cầu thủ bị đánh giá qua tỉ lệ thành công giống như một người thợ bị đánh giá qua số sản phẩm, trong khi không ai đếm số lần anh ta phải làm lại từ đầu.

Đây là lý do tôi không tin vào cách người ta trích dẫn thống kê bóng chuyền ở Việt Nam. Không phải vì số liệu sai. Mà vì số liệu đúng trong một khuôn khổ được thiết kế cho một nền bóng chuyền khác — nơi mọi đường đỡ được phân loại bởi ba người, nơi mỗi pha bóng được ghi lại bởi hai camera, nơi một câu lạc bộ có cả một phòng phân tích riêng. Chúng ta mượn thước đo của người khác rồi đo mình, và ngạc nhiên vì mình thấp hơn.

Và đây là chỗ tôi muốn nói ngược lại xu hướng chung.

Phản ứng đầu tiên của chúng ta trước khoảng trắng là lấp đầy nó. Mua hệ thống. Thuê chuyên gia. Nhập khẩu mô hình. Tôi đã chứng kiến điều này ở nhiều môn thể thao, nhiều nơi, và tôi không chắc nó luôn tốt.

Ở một giải đấu mà mỗi nhà thi đấu có một người thống kê làm việc bằng một chiếc máy tính bảng cũ và một tờ giấy, việc áp một bộ chỉ số phức tạp lên toàn hệ thống sẽ không tạo ra tri thức. Nó sẽ tạo ra một thứ khác: một thứ hạng. Câu lạc bộ có tiền sẽ thuê người ghi đúng, ghi đủ, ghi đẹp, có người soát lại từng ô sau trận. Câu lạc bộ không có tiền sẽ bị đánh giá bằng những ô trống do chính họ không có người điền. Rồi đến cuối mùa, ai đó mở bảng tổng hợp ra và nói: đội này chắn bóng kém, đội kia đỡ bóng tệ. Trong khi nguyên nhân có thể chỉ là đội kia không có người bấm máy.

Tôi gọi đó là bất bình đẳng dữ liệu — và nó nguy hiểm hơn sự thiếu dữ liệu, vì nó khoác lên mình vẻ ngoài khách quan. Một bảng trống thì ai cũng biết là trống. Một bảng điền nửa vời thì trông như sự thật.

Có một cách khác, chậm hơn nhưng bền hơn. Trước khi mua hệ thống, hãy trả lương đủ cho người thống kê để họ không phải làm thêm nghề thứ hai. Trước khi đòi hỏi mười hai chỉ số, hãy thống nhất ba chỉ số và ghi chúng thật đúng ở mọi trận, mọi sân, mọi vòng, kể cả trận cuối bảng không ai phát sóng. Trước khi so sánh cầu thủ này với cầu thủ kia bằng một ô số, hãy ghi thêm một cột nhỏ: đường bóng ấy đến trong hoàn cảnh nào.

Và có một điều tôi học được sau nhiều năm đứng ở góc sân: những người hiểu trận đấu nhất thường không phải người có nhiều số liệu nhất. Đó là huấn luyện viên với cuốn sổ bìa cứng, ghi bằng bút bi, mỗi trang một trận, và ở lề trang nào cũng có vài chữ nguệch ngoạc — hiệp ba, mất tập trung; số 7 sợ bóng cao; libero đối phương lười lên lưới. Không có gì trong đó được đưa vào máy. Nhưng nó chính xác hơn nhiều bảng biểu tôi từng thấy, vì nó ghi đúng thứ đáng ghi: trạng thái con người.

Người ta thắp đèn nhà thi đấu để xem bóng chuyền. Tôi thắp đèn để nhìn góc khuất.

Sau trận, tôi xuống tới khu vực kỹ thuật. Cô gái thống kê vẫn ngồi đó, màn hình đã tắt, ghế bên cạnh đã kê lên bàn. Trên tờ giấy nháp, cô viết tay một dòng, không theo mẫu nào: "Pha 14, hiệp 2: libero cứu bóng bằng cẳng tay trái, bóng qua lưới, khán đài đứng dậy."

Dòng ấy sẽ không vào hệ thống. Nó sẽ không xuất hiện trong bất kỳ báo cáo nào gửi lên liên đoàn. Nhưng nếu mai này có ai viết lại lịch sử bóng chuyền Việt Nam bằng dữ liệu, tôi mong người đó bắt đầu từ những dòng như thế.

Trận đấu kết thúc, nhưng khán đài vẫn vang trong tôi như một không gian riêng — và trong không gian ấy, thứ tôi nhớ nhất không phải pha ghi điểm quyết định, mà là bàn tay của một người không được ghi tên trong bất kỳ cột nào.

Một nền bóng chuyền không được đo bằng những gì nó đếm được, mà bằng những gì nó chọn không bỏ qua. Câu hỏi tôi mang về từ nhà thi đấu đêm ấy không phải là làm sao có thêm số liệu, mà là: ai sẽ là người ngồi lại, sau khi đèn tắt, để ghi lại pha bóng thứ mười bốn.