Mắt thần trên lưới bóng chuyền: Khi trọng tài buộc phải tự sửa mình

Set 5, tỷ số 14-13. Pha bóng quyết định nằm gọn trong một tích tắc: cú đập biên của tay đập đội khách chạm sàn, khán đài vỡ òa, trọng tài chính giơ tay chỉ chéo xuống phần sân trong. Điểm cho đội khách, trận đấu khép lại. Đội chủ nhà giơ tay xin thách thức video. Màn hình lớn chiếu lại ở tốc độ chậm, khung hình dừng ngay lúc quả bóng còn cách vạch biên chưa đầy một đốt ngón tay. Ba giây sau, tổ trọng tài đảo quyết định: bóng ngoài. Tỷ số về 14-14. Cả nhà thi đấu im bặt, rồi tiếng hét bùng lên ở phía bên kia lưới. Một cú đập, hai số phận, và một màn hình đóng vai quan tòa.

Tôi đã ngồi ở hàng ghế thứ sáu của nhà thi đấu hôm đó. Không có tai nghe bình luận, không có bảng số liệu, chỉ có cuốn sổ và cây bút. Khi trọng tài chính giơ tay đảo điểm, tôi ghi vào lề một câu duy nhất: “Công nghệ không phán xét, công nghệ chỉ buộc người ta nhìn lại.” Đó là điều tôi học được sau nhiều năm theo dõi những quyết định gây tranh cãi, và cũng là lý do tôi chọn đứng ngoài sân thay vì ngồi trong phòng họp báo.

Bóng chuyền không phải môn thể thao đi đầu trong cuộc đua công nghệ. Trong khi bóng đá còn tranh cãi về VAR, quần vợt đã dùng Hawk-Eye từ lâu, thì bóng chuyền vẫn trung thành với mắt người cho tới đầu thập niên 2026. Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế (FIVB) bắt đầu thử nghiệm Hệ thống Thách thức Video (Video Challenge System, viết tắt VCS) ở các giải cấp cao, rồi chính thức đưa vào vận hành tại Olympic Rio 2026. Từ đó, mỗi đội có hai lượt thách thức trong một set; thách thức đúng thì được giữ lượt, thách thức sai thì mất quyền.

Danh mục tình huống được phép xem lại khá hẹp: bóng trong hay ngoài sân, bóng chạm tay chắn, cầu thủ chạm lưới, lỗi bước chân khi giao bóng, bóng chưa qua hẳn mặt phẳng lưới, và lỗi chạm bóng hai lần. Ngoài danh mục này, quyền phán quyết vẫn thuộc về trọng tài chính. Một chi tiết ít người để ý: trọng tài video không thay trọng tài chính ra quyết định. Họ chỉ đề nghị xem lại. Người giơ tay cuối cùng vẫn là người đứng trên ghế cao, và chính điều đó khiến câu chuyện trở nên thú vị.

Ở Việt Nam, hệ thống này xuất hiện muộn hơn và không đồng đều. Các giải vô địch quốc gia trong nhà nhiều mùa vẫn phải dựa vào trọng tài biên và mắt người, trong khi một số giải trẻ và giải quốc tế tổ chức tại Việt Nam đã có camera hỗ trợ. Sự chênh lệch đó tạo ra một nghịch lý: cùng một pha bóng, cùng một điều lệ, nhưng cách phán quyết lại phụ thuộc vào việc sân đấu hôm đó có bao nhiêu máy quay.

Khi tôi rà lại nhật ký trọng tài của mình qua nhiều mùa giải, một mẫu hình hiện ra khá rõ. Ở những trận có hệ thống xem lại video, số lần trọng tài chính đảo quyết định sau khi xem lại luôn cao hơn số lần họ giữ nguyên. Điều này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng nó nói lên một chuyện khác: các quyết định ban đầu, trong điều kiện bình thường, có tỷ lệ sai đáng kể. Bóng chuyền là môn thể thao của tốc độ. Một cú đập của tay đập chuyên nghiệp có thể đạt vận tốc trên 100 km/h; quả bóng đi từ tay người đập tới sàn chỉ trong vài phần trăm giây. Mắt người, dù được huấn luyện tới đâu, vẫn có giới hạn vật lý.

Nhưng con số thú vị hơn nằm ở hành vi. Khi có VCS, trọng tài chính có xu hướng chờ đợi nhiều hơn trước khi ra tay. Họ không còn giơ tay dứt khoát ở những pha bóng sát vạch, mà đưa mắt về phía tổ video, như thể xin một lời xác nhận. Tôi từng ghi lại điều này trong một trận đấu ở giải quốc tế: ở set đầu, khi hai đội chưa dùng lượt thách thức nào, trọng tài phán quyết rất nhanh; sang set tư, sau khi cả hai đội đã dùng hết lượt, tốc độ ra quyết định lại trở về như cũ. Công nghệ không làm trọng tài chính xác hơn một cách thụ động. Nó thay đổi cách họ suy nghĩ.

Có một góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn đặt lên bàn. Nhiều người tin rằng công nghệ sẽ xóa bỏ tranh cãi. Thực tế, VCS chuyển tranh cãi từ sân đấu sang màn hình. Trước đây, người ta cãi nhau về cú đập. Bây giờ, người ta cãi nhau về góc quay, về khung hình dừng, về việc camera có đặt đúng trục hay không. Một pha bóng có thể trông như trong sân ở góc máy A và như ngoài sân ở góc máy B. Và khi đó, câu hỏi không còn là bóng trong hay ngoài, mà là ai được quyền chọn góc máy.

Điều này dẫn tới một vấn đề về quản trị. Trong điều lệ FIVB, việc chọn góc quay để xem lại thuộc về tổ trọng tài video, không phải đội bóng. Các đội chỉ được quyền yêu cầu xem lại tình huống, không được quyền chỉ định khung hình. Đây là một quy định hợp lý về mặt kỹ thuật, nhưng nó cũng tạo ra một khoảng mờ về niềm tin. Nếu khán giả không nhìn thấy góc máy mà tổ trọng tài đang xem, họ sẽ mặc định rằng có điều gì đó bị che giấu. Tôi từng chứng kiến cả một khán đài quay lưng lại với màn hình lớn chỉ vì khung hình dừng không khớp với ký ức của họ về pha bóng.

Ở đây, kinh nghiệm của tôi với tư cách người từng bị gạt khỏi phòng họp báo vì đọc đúng điều lệ lại có ích. Khi VAR soi vào một câu nói, tôi không cãi. Tôi để máy quay làm chứng. Với bóng chuyền cũng vậy: thay vì tranh cãi xem trọng tài đúng hay sai, tôi chọn ghi lại thời điểm, số lượt thách thức còn lại, và góc máy được sử dụng. Bằng chứng không nằm ở cảm xúc của khán đài, mà nằm ở dữ liệu của trận đấu.

Có một hiện tượng mà tôi gọi là thách thức như một quả phạt góc. Trong bóng chuyền, một lượt thách thức sai không chỉ mất quyền, mà còn phá vỡ đà thi đấu của đối phương. Đội đang bị dẫn thường dùng lượt thách thức vào thời điểm đối thủ đang hưng phấn, không hẳn vì tin mình đúng, mà vì muốn cắt mạch. Điều này hoàn toàn hợp lệ theo luật, nhưng nó cho thấy công nghệ đã trở thành một phần của chiến thuật, chứ không thuần túy là công cụ tìm công lý.

Điều đáng lo hơn nằm ở phía trọng tài. Khi một người biết rằng mọi quyết định của mình đều có thể bị xem lại, họ có hai cách phản ứng: hoặc cẩn trọng hơn, hoặc né tránh trách nhiệm. Tôi đã thấy cả hai. Có trọng tài giơ tay dứt khoát hơn vì tin vào nền tảng kỹ thuật của mình. Cũng có trọng tài chờ tín hiệu từ tổ video trước khi dám phán quyết, biến mình thành người đọc kết quả thay vì người ra quyết định. Sân không khán giả, tôi thấy trọng tài run. Không phải vì áp lực, vì thiếu diễn viên cho họ diễn. Khi không còn tiếng hét của khán đài để chống lưng, một số người mất đi sự tự tin vốn có.

Vậy công nghệ có làm bóng chuyền công bằng hơn không? Theo dữ liệu tôi thu thập, câu trả lời là có, nhưng không nhiều như người ta tưởng. VCS sửa được những sai số ở vạch biên và chạm lưới, tức là những lỗi có tính vật lý, có thể đo đếm. Nó không sửa được những lỗi có tính phán đoán, như lỗi chạm bóng hai lần hay lỗi cản phá sai vị trí. Và chính những lỗi phán đoán đó mới là nơi tranh cãi tập trung. Công nghệ chỉ trả lời được câu hỏi bóng ở đâu, không trả lời được câu hỏi ý định là gì.

Ở chiều ngược lại, có một rủi ro mà ít ai nhắc tới: sự phụ thuộc. Khi một giải đấu đã quen với VCS, việc tổ chức một trận đấu không có hệ thống này trở nên khó khăn hơn về mặt tâm lý. Cầu thủ mất niềm tin vào trọng tài, trọng tài mất niềm tin vào chính mình. Đó là cái giá của công nghệ: nó thay đổi cách phán quyết, và cả cách người ta tin tưởng lẫn nhau.

Luật lệ không nuôi người, nhưng người nuôi luật lệ bằng những pha bóng kiểu mẫu. Xu hướng sắp tới của bóng chuyền sẽ là mở rộng danh mục xem lại và chuẩn hóa góc máy, nhưng song song đó phải là việc đào tạo trọng tài biết đứng vững trước màn hình. Một hệ thống tốt là hệ thống giúp con người ra quyết định đúng hơn, rồi để họ chịu trách nhiệm về quyết định đó. Bóng chuyền Việt Nam có thể học điều này từ rất sớm: bắt đầu bằng việc công khai góc máy, minh bạch quy trình, và coi trọng tài là một phần của cuộc chơi, chứ không phải một cái bóng để đổ lỗi.

Tôi bị đuổi vì đọc đúng điều lệ. Cũng may, có những thứ phải đứng ngoài cửa mới thấy rõ.